Skrin telefon pintar anda retak. Anda bawa ke pusat servis rasmi, dan kos pembaikan yang disebut hampir separuh harga peranti baharu. Terkejut, anda bertanya di kedai-kedai pembaikan pihak ketiga, ada yang boleh baiki dengan lebih murah, tetapi diberitahu alat ganti mungkin bukan tulen atau waranti akan terbatal. Dilema ini—sama ada membaiki dengan kos tinggi, mengambil risiko dengan kedai tidak rasmi, atau terus membeli peranti baharu—adalah realiti pahit yang dihadapi oleh jutaan pengguna di Malaysia.
Di sinilah konsep Hak Untuk Membaiki (Right-to-Repair) menjadi sangat relevan. Ia bukan sekadar slogan, tetapi sebuah gerakan global yang memperjuangkan hak anda sebagai pemilik untuk membaiki barangan yang telah anda beli, dengan bebas dan pada kos yang munasabah. Gerakan ini menuntut pengeluar menyediakan akses kepada alat ganti tulen, manual pembaikan, dan perisian diagnostik kepada semua, bukan hanya kepada rangkaian servis eksklusif mereka.
Namun, ketika negara-negara seperti di Kesatuan Eropah (EU) dan beberapa negeri di Amerika Syarikat (AS) telah menggubal undang-undang yang kuat untuk melindungi hak ini, Malaysia kelihatan masih jauh ketinggalan. Persoalannya, mengapa? Adakah kita tidak mempunyai undang-undang yang cukup, atau adakah kerangka sedia ada sekadar “draf”?
Artikel ini akan mengupas secara mendalam jurang antara aspirasi dan realiti Hak Membaiki di Malaysia, membedah kerangka undang-undang kita, dan mencadangkan jalan ke hadapan.
Baca ini – Revolusi Baik Pulih Bateri iPhone – Alternatif Untuk Margin Terbaik
Kandungan
Di Mana Dunia Berada, Di Mana Kita Berdiri
Untuk memahami kedudukan Malaysia, kita perlu melihat penanda aras yang telah ditetapkan oleh dua kuasa besar dalam gerakan Hak Untuk Membaiki.
1. Pendekatan Berpusat Kesatuan Eropah (EU)
EU telah menjadi peneraju global dengan memperkenalkan Arahan Hak untuk Membaiki (Right to Repair Directive) pada tahun 2024. Pendekatan mereka adalah sebahagian daripada strategi Ekonomi Kitaran (Circular Economy) yang lebih besar, bertujuan untuk mengurangkan sisa elektronik (e-sisa) dan menggalakkan penggunaan lestari.
Di bawah undang-undang EU, pengeluar diwajibkan:
- Menawarkan perkhidmatan pembaikan walaupun selepas waranti standard tamat.
- Menyediakan alat ganti kepada pembaiki profesional dan pengguna selama 5-10 tahun.
- Menawarkan waranti tambahan selama setahun jika produk dibaiki semasa dalam tempoh jaminan awal.
Walaupun begitu, skop awal undang-undang ini masih terhad kepada beberapa kategori produk seperti mesin basuh, telefon pintar, dan televisyen. Cabaran terbesar mereka terletak pada frasa “harga yang berpatutan” untuk alat ganti, yang tidak mempunyai definisi jelas dan berpotensi dieksploitasi oleh pengeluar untuk mengenakan harga yang tinggi.
Baca ini juga – 4 Cara Untuk Tahu Kedai Repair Skrin Telefon Tukar Skrin Original Atau Palsu
2. Gerakan Terpacu Negeri di Amerika Syarikat (AS)
Berbeza dengan EU, gerakan di AS bersifat bottom-up, dengan setiap negeri meluluskan undang-undang mereka sendiri. Negeri seperti New York, California, dan Oregon telah menjadi antara terawal.
Keunikan pendekatan AS adalah fokusnya terhadap persaingan adil dan hak pengguna untuk menentang amalan monopoli. Undang-undang mereka secara spesifik mengharamkan amalan seperti “parts pairing”—di mana pengeluar menggunakan perisian untuk menghalang peranti daripada berfungsi jika komponennya digantikan dengan alat ganti tulen yang tidak “disahkan” oleh perisian mereka.
Gerakan di AS kurang menekankan aspek alam sekitar, sebaliknya lebih memperjuangkan hak pemilik dan perniagaan kecil daripada cengkaman syarikat gergasi.
Membedah Akta Pelindungan Pengguna 1999
Di atas kertas, Malaysia mempunyai Akta Perlindungan Pengguna 1999 (APP 1999). Seksyen yang paling relevan ialah Seksyen 37: Gerenti tersirat mengenai pembaikan dan barang ganti.
Seksyen 37(1) menyatakan bahawa pengeluar dan pembekal perlu mengambil “tindakan yang munasabah” untuk memastikan kemudahan pembaikan dan bekalan alat ganti “tersedia secara munasabah untuk tempoh yang munasabah”. Ini kedengaran seperti satu perlindungan yang baik.
Namun, di sinilah letaknya kelemahan terbesar undang-undang kita. Seksyen 37(2) dan 37(3) memberikan “pintu keluar” kepada pengeluar. Klausa ini menyatakan bahawa gerenti tersirat tersebut tidak terpakai jika pengeluar telah memaklumkan kepada pengguna (biasanya melalui cetakan halus pada kad waranti) pada waktu jualan bahawa kemudahan pembaikan dan alat ganti tidak akan tersedia, atau hanya tersedia untuk tempoh yang terhad.
Ini secara efektif menjadikan hak untuk membaiki di Malaysia bukan sebuah hak mandatori, tetapi sebuah keistimewaan bersyarat yang tertakluk kepada budi bicara pengeluar. Cukup dengan satu penafian kecil, syarikat boleh melepaskan diri daripada sebarang tanggungjawab jangka panjang.
Walaupun pengguna boleh membuat tuntutan melalui Tribunal Tuntutan Pengguna Malaysia (TTPM), mekanisme ini bersifat reaktif—ia menyelesaikan masalah selepas ia berlaku, bukan mencegahnya daripada awal. Ia merawat simptom, bukan menyembuhkan penyakit.
Jadual Perbandingan Kerangka Hak Untuk Membaiki
| Ciri | Kesatuan Eropah (EU) | Amerika Syarikat (Negeri Utama) | Malaysia (Undang-undang Semasa) |
| Asas Undang-undang | Arahan Mandatori (Tidak boleh dikecualikan) | Undang-undang Negeri Mandatori | Gerenti Tersirat (Dengan pilihan keluar pengeluar) |
| Akses Mandatori Alat Ganti | Ya, selama 5-10 tahun pada “syarat munasabah” | Ya, pada “syarat yang adil dan munasabah” | Tidak, boleh dikecualikan oleh pengeluar |
| Akses Mandatori Manual/Diagnostik | Ya, untuk pembaiki profesional | Ya, untuk pengguna & pembaiki bebas | Tidak / Tidak Dinyatakan |
| Larangan “Parts Pairing” | Tidak dinyatakan secara eksplisit | Ya, di negeri-negeri utama | Tidak / Tidak Dinyatakan |
| Skor Kebolehbaikan | Sedang dipertimbangkan (Perancis telah laksana) | Tidak dilaksanakan secara meluas | Tidak / Tidak Dinyatakan |
| Mekanisme Penguatkuasaan Utama | Peraturan Proaktif & Penguatkuasaan Nasional | Tindakan Peguam Negara & Peraturan Proaktif | Tribunal Pengguna Reaktif (TTPM) |
Jadual ini dengan jelas menunjukkan bahawa kelemahan Hak Membaiki di Malaysia berpunca daripada reka bentuk perundangan yang mengutamakan budi bicara pengeluar berbanding hak mandatori pengguna.
Dari Rungutan di Media Sosial ke Krisis E-Sisa Nasional
Kelemahan perundangan ini telah mewujudkan realiti yang mengecewakan dan memupuk “budaya buang” di Malaysia.
Suara-suara ketidakpuasan hati dapat didengar di mana-mana. Forum dalam talian seperti Reddit dan LYN dipenuhi dengan kisah pengguna yang terpaksa membayar kos pembaikan yang tidak masuk akal. Isu “garisan hijau” pada skrin telefon pintar jenama tertentu adalah contoh klasik, di mana kerosakan perkakasan yang diakui secara meluas masih dikenakan bayaran pembaikan yang tinggi selepas waranti tamat.
Rungutan ini bukan sekadar soal wang. Ia adalah cerminan rasa tidak adil dan hilang kawalan ke atas harta milik sendiri. Lebih parah, ia menyumbang secara langsung kepada krisis alam sekitar yang semakin meruncing.
Antara 2005 dan 2023, Malaysia telah menjana 2.62 juta metrik tan e-sisa—cukup untuk mengisi hampir tiga suku Menara Berkembar Petronas. Dengan kadar pemulihan rasmi hanya sekitar 21.1%, ini bermakna hampir 80% sisa toksik ini berakhir di tapak pelupusan sampah atau diuruskan oleh sektor tidak formal yang berbahaya.
Hak Untuk Membaiki adalah dasar anti-e-sisa yang paling berkesan. Dengan melanjutkan hayat produk, kita secara langsung menangani punca utama masalah ini. Ini mengubah perdebatan daripada sekadar isu “pengguna lwn korporat” kepada strategi kritikal untuk pengurusan alam sekitar dan kesihatan awam negara.
Ekonomi Pembaikan: Rangsangan PKS Tempatan vs. Kebimbangan Pelabur
Memperkasakan Hak Untuk Membaiki bukan sahaja baik untuk alam sekitar, ia juga merupakan satu polisi industri yang strategik.
Merancakkan Ekonomi Perusahaan Kecil dan Sederhana (PKS)
PKS adalah tulang belakang ekonomi Malaysia, menyumbang lebih satu pertiga kepada KDNK negara. Undang-undang Hak Membaiki yang kuat akan bertindak sebagai rangsangan langsung kepada sektor ini. Dengan memecahkan monopoli pusat servis rasmi, ia akan mewujudkan pasaran pembaikan yang lebih kompetitif dan bertenaga.
Ini akan membawa kepada:
- Kos Pembaikan Lebih Rendah: Persaingan akan menurunkan harga untuk pengguna.
- Penciptaan Pekerjaan: Industri pembaikan mencipta pekerjaan tempatan berkemahiran tinggi yang tidak boleh dialih keluar (outsource).
- Pembangunan Usahawan Teknikal: Ia memupuk generasi baharu usahawan dalam bidang teknikal.
Menangani Kebimbangan Pengeluar
Sudah tentu, pengeluar gergasi mempunyai kebimbangan mereka. Hujah utama mereka berkisar pada:
- Perlindungan Harta Intelek (IP): Bimbang pendedahan skematik dan perisian akan mendedahkan rahsia perdagangan.
- Keselamatan & Kualiti: Bimbang pembaikan tidak sah akan menjejaskan keselamatan (cth: bateri) dan reputasi jenama.
- Kesan kepada Pelaburan Langsung Asing (FDI): Risiko dilihat sebagai persekitaran perniagaan yang terlalu terkawal.
Walau bagaimanapun, hujah-hujah ini boleh disangkal. Hak Membaiki boleh menjadi pemangkin inovasi ke arah model perniagaan yang lebih lestari, seperti Produk-sebagai-Perkhidmatan (PaaS) atau pasaran barangan terpakai (refurbished) yang teguh. Ia juga meningkatkan kedaulatan ekonomi dan daya tahan rantaian bekalan negara—apabila peranti baharu sukar diimport, keupayaan untuk membaiki stok sedia ada menjadi aset strategik.
Cadangan Polisi Untuk Merealisasikan Hak Membaiki
Untuk mengubah Hak Membaiki daripada ilusi kepada realiti, pendekatan bersepadu diperlukan.
- Pinda Akta Perlindungan Pengguna 1999: Ini adalah langkah paling kritikal.
- Mansuhkan Klausa “Pintu Keluar”: Hapuskan Seksyen 37(2) dan 37(3) yang membenarkan pengeluar melepaskan diri daripada tanggungjawab.
- Wujudkan Hak Mandatori: Gantikan dengan klausa baharu yang secara eksplisit mewajibkan penyediaan alat ganti, manual, dan alatan diagnostik pada harga “adil dan munasabah”.
- Haramkan Amalan Anti-Persaingan: Gubal undang-undang yang secara spesifik melarang “parts pairing” dan penggunaan komponen proprietari yang direka untuk menghalang pembaikan.
- Pelaksanaan Secara Berfasa & Sasaran:
- Fasa 1: Mulakan dengan produk berimpak tinggi seperti telefon pintar, komputer riba, dan peralatan rumah utama.
- Indeks Kebolehbaikan Nasional: Wujudkan “Skor Kebolehbaikan” (Repairability Score) yang wajib dipaparkan pada produk, sama seperti label kecekapan tenaga, untuk mendidik dan memperkasakan pilihan pengguna di tempat jualan.
- Membina Ekosistem Sokongan:
- Pendidikan Awam: Lancarkan kempen kesedaran nasional mengenai hak pengguna untuk membaiki.
- Sokongan PKS & TVET: Bangunkan program latihan dan pensijilan untuk juruteknik pembaikan melalui institusi TVET, serta sediakan insentif untuk PKS melabur dalam peralatan moden.
- Platform Pembaikan Nasional: Wujudkan portal dalam talian yang disokong kerajaan untuk pengguna mencari pembaiki bebas yang disahkan dan boleh dipercayai.
Dari Aspirasi ke Aksi
Momentum global di sebalik Hak Untuk Membaiki memberi Malaysia peluang keemasan untuk memodenkan undang-undang perlindungan penggunanya, merangsang ekonomi tempatan, dan menangani cabaran alam sekitar yang mendesak. Kerangka undang-undang semasa jelas tidak memadai, menggalakkan budaya ganti-bukan-baiki yang membebankan poket rakyat dan mencemari bumi.
Terdapat jurang dasar yang ketara antara aspirasi kerajaan dalam agenda Ekonomi Kitaran dan kerangka Malaysia MADANI dengan realiti perundangan di peringkat akar umbi. Menutup jurang ini dengan memperkasakan Hak Untuk Membaiki bukan lagi satu pilihan, tetapi satu kemestian.
Ia menuntut tindakan perundangan yang berani, peraturan yang disasarkan, dan komitmen menyeluruh daripada semua pihak. Dengan merebut peluang ini, Malaysia bukan sahaja dapat memberikan hak yang sewajarnya kepada rakyatnya, tetapi juga membina masa depan yang lebih lestari, berdaya tahan, dan makmur untuk semua.
